2 yaşında hâlâ konuşmuyor: bekle mi, başvur mu?

Kısa cevap

2 yaşında konuşmayan çocuk için beklemek doğru mu?

Beklemek tek başına yeterli değildir. İki yaşında yaklaşık elli kelimesi olmayan ve iki kelimeyi birleştirmeyen bir çocukta değerlendirme yapılmasını öneririz. Konuşma gecikmesi birçok çocukta kendiliğinden kapanır, ama hangi çocukta kapanacağı beklemeden ayırt edilemez. İlk adım işitmenin hekim tarafından kontrol edilmesi ve gelişim değerlendirmesidir. Erken başlanan ev çalışması daha etkili olur.

Doğum günü pastasının üstünde iki mum vardı. O akşam telefonda biri “hâlâ konuşmuyor mu” diye sordu, siz “birkaç kelimesi var” dediniz. Konu orada kapandı, kafanızdaki soru kapanmadı.

Çevreden gelen cevaplar birbirini tutmuyor. Biri “erkek çocuklar geç konuşur” diyor, biri “anaokuluna başlayınca açılır” diyor, biri de “hemen baktırın” diyor. “2 yaşında konuşmuyor” cümlesi bu üç cevabın arasında sıkışıyor ve kararı siz veriyorsunuz.

“2 yaşında konuşmuyor” ne zaman beklenir, ne zaman bakılır

Dil gelişiminde aralık geniştir, ama aralığın da bir sınırı vardır. Üç basamağa bakıyoruz.

İlk anlamlı kelimeler çoğunlukla on iki ile on sekiz ay arasında çıkar: anne, baba, su, mama. İkinci yaş dolayında kelime sayısı hızlanır; iki yaşını dolduran bir çocuğun elli kelime dolayına ulaşması ve iki kelimeyi birleştirmesi beklenir. “Anne gel”, “su ver”, “baba gitti” bu birleşmelerin tipik örnekleridir. Üç yaşta ise kısa cümleleri ailenin rahatça anlaması beklenir.

Elli sayısını saymak için oturmanıza gerek yok. Pratik ölçüt şudur: çocuğun kullandığı kelimeleri bir kâğıda yazın, bir hafta boyunca aklınıza geleni ekleyin. Hayvan sesleri, yarım söylenen ama hep aynı anlama gelen kelimeler ve kendi uydurduğu adlar da listeye girer. Liste elli satıra yaklaşmıyorsa ve içinde tek bir iki kelimelik birleşme yoksa, o liste bakılmayı hak eder.

Listenin uzunluğu kadar hızı da bilgi verir. Her ay birkaç kelime ekleniyorsa yol açıktır. Liste üç aydır aynı yerde duruyorsa, beklemek o hızı değiştirmez.

“Erkek çocuklar geç konuşur” cümlesinin içinde küçük bir doğruluk payı vardır: erkek çocuklarda dil basamakları ortalamada biraz daha geç görülür. Bu fark birkaç aylıktır ve ölçütleri değiştirmez. İki yaşını dolduran bir erkek çocuk için de beklenen aynıdır. Cinsiyet bir açıklama olarak kullanıldığında çoğu zaman beklemenin gerekçesi hâline gelir, oysa açıklaması olmayan bir gecikme değildir.

Evde iki dil konuşuluyorsa tablo biraz değişir. İki dilli büyüyen çocukta kelimeler iki dile dağılır, bu yüzden tek bir dildeki sayı küçük görünebilir. Ölçüt iki dildeki kelimelerin toplamıdır. Toplam da elliye yaklaşmıyorsa iki dillilik tek başına bir açıklama sayılmaz.

“Anlıyor ama konuşmuyor” ne anlama gelir

Bu cümleyi çok sık duyuyoruz. 2 yaşında konuşmuyor ama her söyleneni anlıyor diyen aileler haklı bir şey fark etmiştir: anlama ile konuşma ayrı basamaklardır. Anlamanın yaşında olması iyi bir işarettir ve gecikmenin kapanma ihtimalini yükseltir.

Yine de bu tek başına beklemeyi haklı çıkarmaz. Anlamanın gerçekten yerinde olup olmadığını evde basit bir şekilde sınayabilirsiniz. Çocuğa bakmadan, elinizle göstermeden ve ses tonunuzu değiştirmeden “ayakkabını getir” deyin. Çocuk işaretsiz bir yönergeyi yerine getiriyorsa anlama tarafı çalışıyordur. Yalnızca siz işaret ettiğinizde doğru yere gidiyorsa, anlaşıldığını sandığınız şey jestlerdir.

Beklemek tek başına bir plan değildir; neyin ne kadar artması beklendiği yazılmadan geçen aylar ölçülemez.

Konuşmanın yanında iletişimin kendisine de bakıyoruz. İstediği şeyi parmağıyla gösteriyor mu, bir oyuncağı size uzatıp yüzünüze bakıyor mu, adıyla seslenildiğinde dönüyor mu. Bu üçü kelimeden önce gelen basamaklardır ve eksiklikleri kelime sayısından daha çok şey anlatır.

İşitme kontrolü neden ilk adım

Dil işitmeye dayanır. Çocuk duymadığı sesi taklit edemez, bu yüzden konuşma gecikmesinde işitmenin hekim tarafından kontrol edilmesi değerlendirmenin ilk adımlarından biridir.

Burada kastedilen tümden işitmemek değildir. Sık tekrarlayan orta kulak iltihapları ve kulakta biriken sıvı sesleri boğuklaştırır; çocuk duyar ama sesleri birbirinden ayırt edemez. Bu tablo dışarıdan fark edilmez, çünkü çocuk yüksek sese tepki verir.

Çocuğunuz daha önce kullandığı kelimeleri bıraktıysa ya da arkasından seslenildiğinde dönmüyorsa, hafta beklemeden hem hekime hem bize başvurun.

Evde ne yapılır

Yaptığınızı anlatın. Çorap giydirirken “şimdi çorap giyiyoruz”, çantayı asarken “çantayı asıyoruz” deyin. Kelimeyi eylemle aynı anda duyan çocuk ikisini eşleştirir.

Genişleterek tekrar edin. Çocuk “top” dediğinde “evet, kırmızı top” deyin. Düzeltmek yerine bir kelime eklemek, ona yeni kelimeyi baskı hissettirmeden sunar.

“Söyle bakayım” demeyi bırakın. Sınav gibi kurulan her soru çocuğu susturur. Soru sormak yerine adlandırın: “bu bir kaşık” demek, “bu ne?” demekten daha çok işe yarar.

İki saniye bekleyin. Çocuk buzdolabını işaret ettiğinde kapıyı hemen açmayın, bakışını tutup iki saniye durun. Bu küçük boşluk ona ses çıkarmak için bir fırsat verir.

Ekranı azaltın, kitabı artırın. Dil karşılıklı konuşmada gelişir, tek yönlü sesten gelişmez. Günde on dakikalık resimli kitap, iki saatlik çizgi filmden daha fazla kelime bırakır.

Bu beş maddeyi bir ay boyunca aynı şekilde uygulayın ve kelime listesini güncel tutun. Liste uzuyorsa yöntem tutuyordur; aynı kalıyorsa elinizde değerlendirmeye götürecek somut bir kayıt olur.

Ne zaman başvurulur

“2 yaşında konuşmuyor” diyen bir aile için ölçüt sayı ve süredir. İki yaşını dolduran çocuğun kelime listesi elliye yaklaşmıyorsa ve içinde hiç iki kelimelik birleşme yoksa bir görüşme planlayın. Liste üç aydır uzamıyorsa, çocuk işaret ederek istemiyorsa ya da adıyla seslenildiğinde dönmüyorsa aynı şey geçerlidir. Daha önce söylediği kelimeleri bıraktıysa beklemeyin.

Bekleme maliyeti şudur: iki ile üç yaş arası, dil uyarımının en çok karşılık verdiği dönemdir. Altı ay beklemek çoğu zaman bir zarar vermez, ama çalışmaya en elverişli altı ayı harcar. Değerlendirme bir şeyi başlatmaz, yalnızca durumu ölçer; sonucu “beklenen aralıkta” çıkan ailelerin çoğu rahatlayarak çıkar.

İlk görüşmede ayrıntılı gelişim öyküsünü alıyor, dil alanını yaş normlarıyla karşılaştırıyoruz. Bunun için AGTE ve Denver II gibi tarama araçlarını kullanıyoruz; sürecin tamamını gelişim değerlendirmesi sayfasında adım adım anlattık. Hangi işaretin beklenen, hangisinin yakından bakmayı gerektiren olduğunu ise konuşma gecikmesi sayfasında listeledik.

Balıkesir’deki merkezimizde bu değerlendirmeyi çocuk gelişimi uzmanlarımız yürütüyor. Bir haftalık kelime listeniz varsa randevu sayfasından yazın, ilk görüşmede birlikte bakalım.