Bilişsel davranışçı yaklaşım çocuklarla nasıl çalışır

Kısa cevap

Bilişsel davranışçı yaklaşım çocuklarda nasıl uygulanır?

Bilişsel davranışçı yaklaşım çocuklarda düşünce, duygu ve davranış arasındaki bağ üzerinden uygulanır. Altı ile on sekiz yaş arasında çizim, kart ve derecelendirme gibi somut araçlarla çalışılır; soyut konuşma yerine örnek sahneler kullanılır. Her görüşmenin ardından evde kısa bir deneme istenir. Görüşmeler yazılı bir hedefle planlanır ve belirli aralıklarla gözden geçirilir.

Değerlendirme bitti, elinizde bir plan var. Arabaya binerken aklınızda tek bir soru kalıyor: çocuk o odada ne yapacak, siz ne yapacaksınız, bunun akşam masasındaki tartışmayla ilgisi ne olacak.

Bilişsel davranışçı yaklaşım bu sorunun cevabını somut verir. Çocuğun bir durumda ne düşündüğüne, bedeninde ne hissettiğine ve ardından ne yaptığına ayrı ayrı bakar. Üçü birbirini besler, biri değiştiğinde diğer ikisi de yer değiştirir.

Bilişsel davranışçı yaklaşım neye bakar

Bir sahne üzerinden gidelim. Çocuk sınıfta parmak kaldırmıyor. Arkasındaki düşünce “yanlış söylersem gülerler” olabilir. Bedende kalp hızlanması ve yüz kızarması var. Davranış ise susmak. Susmak o an rahatlatıyor, ertesi gün parmak kaldırmayı biraz daha zorlaştırıyor.

Görüşmede bu üç basamağı ayırıyoruz. Çocuk kendi cümlesini dışarıdan duyduğunda, çoğu zaman onu ilk kez bir düşünce olarak görüyor. Düşünceyi olaydan ayırmak işin ilk yarısı.

İkinci yarısı denemedir. Çocuğa “öyle değil” demiyoruz, çünkü bir çocuğu cümleyle ikna etmek nadiren işe yarar. Bunun yerine küçük bir deneme kuruyoruz: bu hafta bir derste bir kez parmak kaldır, sonra ne olduğunu birlikte yazalım.

Çocuk bir düşüncenin yanlış olduğunu duymakla değil, tersini kendi denemesiyle gördüğünde değişir.

Çocuk düzeyinde hangi araçlar kullanılır

Altı yaşındaki bir çocukla soyut konuşulmaz. Araçlar bu yüzden görünür ve elle tutulur olur.

Çizim ve kart. Düşünce bir konuşma balonuna yazılır, duygu bir yüze çizilir. Çocuk kendi sahnesini kâğıtta görünce üzerinde konuşmak kolaylaşır.

Derecelendirme. Kaygı ya da öfke sıfırdan ona kadar bir çizgide gösterilir. “Çok korktum” yerine “yedi” demek, çocuğa da bize de ölçülebilir bir şey verir.

Basamak listesi. Kaçınılan durum en kolaydan en zora sıralanır. Yukarı doğru tek tek çıkılır, basamak atlanmaz.

Canlandırma. Zor sahne odada önceden prova edilir. Ergenlerde canlandırmanın yerini konuşma ve yazılı kayıt alır.

Yaş büyüdükçe çocuğun payı da büyür. On iki yaşından sonra ergen kendi kaydını kendi tutar, hedefi birlikte yazarız ve ne kadarını paylaşacağına büyük ölçüde kendisi karar verir. Küçük yaşta ise kaydı ebeveyn tutar, çünkü sahneyi dışarıdan gören kişi odur.

Ev çalışması ve hedefin yazılması

İlk görüşmelerde iki haftalık bir kayıt istiyoruz: durumun hangi saatte çıktığı, çocuğun ne dediği, bedende ne olduğu, sonrasında ne yaptığı. Plan bu kâğıttan kuruluyor, varsayımdan değil.

Bilişsel davranışçı yaklaşımda ev çalışması da sürecin parçasıdır. Her görüşmenin sonunda evde yapılacak küçük bir iş çıkar: genellikle tek bir deneme ve üç satırlık not. Odada öğrenilen şeyin okulda ve mutfakta sınanması gerekiyor, yoksa oda içinde kalıyor.

Ebeveynin payı burada başlıyor. Çocuk basamağı denerken evdeki güvence verme alışkanlığı sürüyorsa basamak çalışmıyor. Bu yüzden ailelerle ayrı görüşmeler de planlıyoruz; nasıl yürüdüğünü ebeveyn danışmanlığı sayfasında adım adım anlattık.

Süre için baştan tek bir sayı vermek doğru olmaz. Bunun yerine hedefi yazıya döküyoruz: “sınıfta haftada bir kez parmak kaldırmak” gibi ölçülebilir bir cümle. Görüşmeler bu hedefe göre planlanır ve belirli aralıklarla gözden geçirilir. Beklenen değişim görünmüyorsa plan aynı şekilde sürdürülmez, değişir.

Ne zaman başvurulur

Ölçüt süre ve günlük hayata etkisidir. Çocuğun kaygısı ya da öfkesi dört haftadan uzun sürüyorsa, hem evde hem okulda aynı anda görünüyorsa ve bir etkinlikten tümüyle vazgeçmesine yol açıyorsa bir görüşme planlayın. Korkular ve kaygı sayfasında hangi işaretin beklenen, hangisinin yakından bakmayı gerektiren olduğunu listeledik; öfke tarafındaki işaretler öfke nöbetleri sayfasında duruyor.

Balıkesir’deki merkezimizde bilişsel davranışçı yaklaşımı çocuklarla ve ergenlerle yaşa uygun araçlarla yürütüyoruz. İlk adım tanı koymak değil, neyin ne zaman arttığını birlikte görmek. Bir haftalık gözleminiz varsa randevu sayfasından yazın, ilk görüşmede birlikte bakalım.