Dikkat eksikliği mi, ilgi eksikliği mi? Evde gözlem rehberi

Kısa cevap

Dikkat eksikliği ile ilgi eksikliği nasıl ayırt edilir?

Sevdiği bir işte uzun süre odaklanıp ilgisini çekmeyen işte dağılmak çoğu çocukta görülür ve tek başına dikkat eksikliği göstermez. Ayırt edici olan, dağınıklığın evde, okulda ve arkadaş ilişkilerinde birlikte görülmesi ve haftalarca sürmesidir. Evde iki hafta gözlem yapıp öğretmenin gözlemiyle karşılaştırmak tabloyu netleştirir; tanıyı yalnızca hekim koyar.

Defter açık, dört soru var, kırk dakika geçti ve hâlâ ikinci sorudasınız. Kalem düşüyor, su bitiyor, pencerede bir şey oluyor. Aynı çocuk öğleden sonra legoların başında iki saat oturdu ve o sırada kimse ona “otur” demek zorunda kalmadı.

Bu iki sahne yan yana gelince ev ikiye bölünüyor. Bir taraf çocukta dikkat eksikliği belirtileri olduğunu düşünüyor, diğer taraf “isteyince yapıyor demek ki” diyor. İkisi evde gerçekten birbirine benziyor. Ayıran şey tek bir akşam değil, birkaç haftaya yayılan bir örüntü.

Sevdiği işte dikkat, sevmediği işte dikkat

Dikkat tek parça bir beceri değil, en az iki ayrı iş yapıyor. Birincisi ilgi çeken bir şeye kendiliğinden kapılmak. Lego, çizim, oyun burada; çocuk dikkatini vermiyor, dikkati alınıyor. İkincisi ilgi çekmeyen bir işte kalmayı seçmek ve bu sırada aklına gelen daha keyifli şeyleri bir kenarda tutmak. Ödev masası ikinci gruba giriyor.

İkinci beceri yavaş gelişiyor ve yaşla birlikte uzuyor. Altı yaşındaki bir çocuğun ilgisini çekmeyen bir işte on beş dakikada bir dağılması beklenen bir şey. Dokuz yaşındaki daha uzun kalıyor, ama onun da sınırı var ve o sınır yorgun bir akşamda kısalıyor.

Ekran bu tabloyu karıştırıyor. Tablette kırk dakika kıpırdamadan oturan çocuk için “demek ki odaklanabiliyor” denmesi çok sık duyduğumuz bir cümle. Ekran sürekli ödül veriyor; her birkaç saniyede yeni bir ses, yeni bir görüntü, yeni bir puan. Ödev sayfası hiçbir şey vermiyor, çocuğun kendi motorunu çalıştırması gerekiyor. Bu yüzden ekranda geçen süre dikkat gücünün ölçüsü olmuyor.

Çocukta dikkat eksikliği belirtileri nerede ayrışır

İlgi eksikliği dar bir alanda kalıyor. Masaya oturmak zor, oturduktan sonra iş yürüyor. Sevmediği ders belli, sevdiği derste sorun yok. Öğretmen “matematikte dalıyor” diyor, başka bir şey söylemiyor. Ortam değişince, örneğin ödevi arkadaşıyla yaparken, tablo belirgin biçimde düzeliyor.

Dikkatle ilgili bir tablo ise tek bir yere sığmıyor. Aynı hafta içinde hem ödevde, hem sabah hazırlanırken, hem oyunun kuralını takip ederken görünüyor. Çocuk sevdiği işe başlıyor ama yarıda bırakıyor. Yönergenin ilk maddesini yapıp gerisini unutuyor. Eşyaları kayboluyor ve bu bir kereye mahsus olmuyor.

Dikkat açılıp kapanan tek bir düğme değil. Sorulacak soru “odaklanabiliyor mu” değil, “kendi seçmediği bir işte ne kadar kalabiliyor”.

Beklenen olan, yakından bakılacak olan

Bu maddeler beklenen aralıkta:

• Altı yaşında, ilgisini çekmeyen bir işte on beş dakikada bir dağılması
• Sevdiği oyunda uzun süre oturup ödevde on dakikada kalkması
• Uykusuz, aç ya da hasta olduğu günlerde belirgin dağınıklık
• Taşınma, sınıf değişikliği gibi dönemlerde birkaç haftalık dalgalanma

Yakından bakmayı gerektiren maddeler:

• Üç aşamalı bir yönergenin birinci aşamasında kalması
• Beş dakikalık bir ödev kısmının düzenli olarak bir saate yayılması
• Defterin, kalemin, montun sürekli kaybolması
• Öğretmenden her dönem aynı geri bildirimin gelmesi
• Bu tablonun altı aydan uzun sürmesi

Dikkat süresi ve dağınıklık sayfasında bu işaretleri bir arada listeledik. Tek bir maddenin bulunması bir şey söylemiyor; bakılan şey maddelerin birkaç ortamda birden ve aylarca sürmesi.

İki hafta, tek sayfa

Hafıza bu işte kötü bir kayıt tutucu. Zor geçen akşam akılda kalıyor, sorunsuz geçen dört akşam kalmıyor. Bunun için iki haftalık küçük bir tablo yeterli.

1. Bir defterin arka sayfasına beş sütun çizin: tarih, iş, başlama saati, ilk kopma, toplam süre. Yazılan şey tartışmayı bitiriyor, çünkü artık ortada bir izlenim değil bir kayıt var.
2. Her gün iki iş kaydedin. Biri sevdiği bir iş, biri sevmediği. Farkın büyüklüğünü ancak ikisi yan yana durunca görüyorsunuz.
3. Kopmanın nasıl olduğunu tek kelimeyle yazın: kalktı, konuştu, daldı, eşya aradı. Bunlar farklı şeyler ve farklı çözümleri var.
4. Ortamı iki hafta boyunca sabit tutun. Aynı masa, telefon başka odada, televizyon kapalı. Değişken çoğalırsa tablo hiçbir şey söylemiyor.
5. Alta bir satır uyku ekleyin: yatma saati ve gece uyanması. Dikkat, uykusu bölünen bir çocukta ilk düşen şeylerden biri.

Sabahları aynı mantıkla, yani yazarak düzeltmeyi sabah rutini yazısında anlatmıştık. Ödev masasında da işe yarayan şey aynı: tahmin yerine kayıt.

Öğretmenin gördüğü sizinkiyle aynı mı

Tablonuz bittiğinde elinizde evdeki yarısı var. Diğer yarısı okulda ve onu almanın yolu “nasıl gidiyor” diye sormak değil. Üç soru daha işe yarıyor: Yönerge verildikten sonra işe başlaması ne kadar sürüyor? Sırasında oturabiliyor mu, sınıfı bölüyor mu? Hangi derste daha iyi, hangisinde daha kötü?

Cevapları tablonuzun yanına yazın. İki taraf aynı şeyi söylüyorsa, yani çocukta dikkat eksikliği belirtileri hem evde hem okulda görünüyorsa, bakılacak bir şey var demektir. Yalnızca bir tarafta görünüyorsa önce o ortama bakılır: sıradaki yeri, ders saati, evdeki kalabalık, ödev saati.

Bir de kolay elenen bir şey var. Son bir yılda göz ve işitme kontrolü yapılmadıysa oradan başlayın. Tahtayı bulanık gören ya da arka sıradan duymayan bir çocuk sınıfta tam olarak dikkati dağınık bir çocuk gibi görünüyor.

Ne zaman başvurulur

İki haftalık tablo sizi rahatlatabilir; çoğu zaman rahatlatıyor. Ama tablo altı aydan uzun süredir devam eden bir dağınıklığı gösteriyorsa, dağınıklık hem evde hem okulda aynı anda görünüyorsa, notlarda hızlı bir düşüş varsa ya da çocuk kendinden “tembel” diye söz etmeye başladıysa değerlendirme zamanı gelmiş demektir.

Görüşmede önce sizi ve tablonuzu dinliyoruz. Gerekli gördüğümüzde dikkati, zamanlamayı, dürtüselliği ve hareketliliği çeldiricili bir ortamda ölçen Moxo dikkat testini yapıyor, çıkan rapora göre evde ve okulda uygulanacak düzeni birlikte kuruyoruz. Rapor bir tanı değil; ne yapacağımızı gösteren bir harita.

Tablonuzu tuttuysanız ilk görüşmeye getirin. Balıkesir’deki merkezimize randevu sayfasından yazabilirsiniz.